Tuzatishlar, retraksiyalar va nashrdan keyingi yangilanishlar siyosati
Bolalar milliy tibbiyot markazining axborotnomasi nashr etilgan ilmiy materiallarning aniqligi, ishonchliligi, shaffofligi va uzoq muddat saqlanishini ta’minlashga intiladi.
Nashrdan keyin muhim xatolar, kamchiliklar, etik muammolar yoki ilmiy halollikka oid masalalar aniqlansa, jurnal tegishli va mutanosib tahririy choralarni ko‘radi. Vaziyatga qarab bunday choralar Tuzatish, Xavotir bildirish bayonoti, Retraksiya, Retraksiya va qayta nashr yoki boshqa shaffof nashrdan keyingi xabarnoma shaklida bo‘lishi mumkin.
Nashrdan keyingi choralar, birinchi navbatda, ilmiy yozuvni tuzatish va himoya qilish hamda o‘quvchilarga aniq ma’lumot taqdim etishga qaratiladi. Ular asosan jazolash chorasi sifatida qo‘llanmaydi.
Qaror muammoning xususiyati va jiddiyligi, mavjud dalillarning ishonchliligi, muammoning maqola natijalari va xulosalariga ta’siri hamda ilmiy halollik, etik maqbullik va o‘quvchilar xavfsizligi uchun ahamiyatini hisobga olgan holda qabul qilinadi.
Tuzatishlar
Tuzatish xato yoki kamchilik maqolaning aniqligi, talqini, mualliflik ma’lumotlari yoki to‘liqligiga sezilarli ta’sir qilgan, biroq ishni umuman ishonchsiz holga keltirmagan hollarda e’lon qilinishi mumkin.
Tuzatish quyidagi hollarda talab etilishi mumkin:
- faktik yoki raqamli xatolar;
- jadval, rasm, izoh yoki qo‘shimcha materiallardagi xatolar;
- asosiy xulosalarni bekor qilmaydigan statistik yoki tahliliy xatolar;
- tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan muallif ismi, tashkilotga mansublik yoki muallif hissasi haqidagi xatolar;
- moliyalashtirish yoki manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi to‘liq bo‘lmagan yoki noto‘g‘ri deklaratsiyalar;
- maqolani tushunishga sezilarli ta’sir qiluvchi adabiyotlar ro‘yxatidagi xatolar;
- nashrni retraksiya qilmasdan tuzatish mumkin bo‘lgan boshqa muhim xatolar.
Ilmiy mazmunga ta’sir qilmaydigan kichik imlo, grammatik yoki formatlash xatolari, odatda, alohida rasmiy Tuzatish xabarnomasini talab qilmaydi.
Rasmiy tuzatish talab etilganda jurnal:
- “Tuzatish” deb aniq belgilangan xabarnomani e’lon qiladi;
- tegishli maqolani aniqlaydi va unga havola beradi;
- nima tuzatilganini tushuntiradi;
- tuzatish sanasini ko‘rsatadi;
- tuzatish xabarnomasi va asl maqola o‘rtasida ikki tomonlama havolani ta’minlaydi;
- zarur hollarda maqolani yangilaydi va o‘zgarishlarning shaffof tarixini saqlaydi.
Muhim o‘zgarishlar izohsiz amalga oshirilmaydi.
Retraksiyalar
Retraksiya nashr etilgan maqolaning natijalari, xulosalari, etik asosi yoki yaxlitligi jiddiy buzilgan va maqolaga ilmiy yozuvning ishonchli qismi sifatida tayanib bo‘lmaydigan hollarda qo‘llanadi.
Retraksiya uchun asoslar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- jiddiy xato, ma’lumot to‘qib chiqarish, soxtalashtirish yoki noo‘rin manipulyatsiya sabab natijalarning ishonchsiz ekanini ko‘rsatuvchi aniq dalillar;
- tadqiqot ma’lumotlari, tasvirlar, statistik tahlillar, kod yoki boshqa tadqiqot materiallarining jiddiy manipulyatsiyasi;
- jiddiy plagiat;
- tegishli oshkor qilish yoki asoslantirishsiz sezilarli takroriy yoki ortiqcha nashr;
- etik talablarga zid tadqiqot yoki etika qo‘mitasi ruxsati, xabardor rozilik, ishtirokchilarni himoya qilish yoxud maxfiylik talablarining jiddiy buzilishi;
- soxta yoki jiddiy buzilgan taqrizlash jarayoni;
- nashr halolligiga jiddiy ta’sir qiluvchi soxta mualliflik, ma’lumotlar, hujjatlar yoki deklaratsiyalar;
- maqolaning ishonchliligi yoki yaxlitligiga putur yetkazadigan jiddiy oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi;
- maqolani jiddiy chalg‘ituvchi yoki ishonchsiz holga keltiradigan boshqa vaziyatlar.
Retraksiya ilmiy qoidabuzarlik natijasi ham, jiddiy vijdonan yo‘l qo‘yilgan xato natijasi ham bo‘lishi mumkin. Shu sababli retraksiya talab etilgan har bir holatda qoidabuzarlik rasmiy ravishda aniqlangan bo‘lishi shart emas.
Mualliflik bo‘yicha nizoning o‘zi, agar ilmiy natijalar ishonchli bo‘lib qolsa, odatda retraksiya uchun asos bo‘lmaydi. Tegishli dalillar mavjud bo‘lsa, mualliflikdagi o‘zgarish rasmiy Tuzatish orqali amalga oshirilishi mumkin.
Retraksiya xabarnomasi
Retraksiya xabarnomasi:
- “Retraksiya” deb aniq belgilanadi;
- tegishli maqolani aniqlaydi va uning to‘liq bibliografik ma’lumotlarini beradi;
- retraksiya sababini o‘quvchi tushunishi uchun yetarlicha aniq bayon qiladi;
- zarur hollarda retraksiya xato, qoidabuzarlik yoki boshqa ilmiy halollik muammosi bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi;
- tegishli hollarda retraksiyani kim e’lon qilgani yoki so‘raganini ko‘rsatadi;
- doimiy ravishda ochiq qoladi;
- tegishli maqola bilan elektron tarzda bog‘lanadi.
Asl maqola, odatda, ilmiy yozuvning bir qismi sifatida ochiq qoladi, biroq uning mavjud elektron versiyalarida retraksiya qilingan deb aniq va yaqqol belgilanishi kerak.
Retraksiya xabarnomasi va maqola o‘zaro ikki tomonlama havola bilan bog‘lanadi.
Bir yoki bir nechta muallifning retraksiyaga rozi bo‘lmasligi, jurnal retraksiya zarurligini tasdiqlovchi yetarli dalillarga ega bo‘lsa, jarayonni kechiktirish uchun mustaqil asos hisoblanmaydi.
Nashrdan keyingi yakuniy tahririy qaror uchun Bosh muharrir yoki tegishli vakolat berilgan mustaqil muharrir javobgardir.
Xavotir bildirish bayonoti
Xavotir bildirish bayonoti nashr etilgan maqola bo‘yicha jiddiy va asosli muammolar mavjud bo‘lgan, biroq Tuzatish yoki Retraksiya zarurligini aniqlash uchun dalillar hali yetarli bo‘lmagan hollarda e’lon qilinishi mumkin.
U quyidagi vaziyatlarda qo‘llanishi mumkin:
- institutsional, tartibga soluvchi yoki boshqa vakolatli tekshiruv davom etayotgan bo‘lsa;
- maqolaning ishonchliligi yoki yaxlitligi haqidagi dalillar yakuniy bo‘lmasa yoki bahsli bo‘lsa;
- mas’ul muassasa tekshiruvni hali yakunlamagan bo‘lsa;
- tekshiruv asossiz ravishda uzoq davom etsa;
- ma’lumotlar, tadqiqot etikasi, mualliflik, taqrizlash yoki nashr halolligining boshqa jihatlariga oid jiddiy hal etilmagan savollar mavjud bo‘lsa.
Xabarnoma “Xavotir bildirish bayonoti” deb aniq belgilanadi, xavotirning asosini tushuntiradi va tegishli maqola bilan bog‘lanadi.
Yetarli dalillar paydo bo‘lgach, jurnal holatni qayta baholaydi va zarur hollarda Tuzatish, Retraksiya yoki masala qanday hal qilinganini ko‘rsatuvchi boshqa xabarnomani e’lon qiladi.
Retraksiya va qayta nashr
Istisno hollarda jiddiy xato natijalar, ularning talqini yoki xulosalarni sezilarli darajada o‘zgartirgan bo‘lsa, retraksiya va qayta nashr ko‘rib chiqilishi mumkin, agar:
- xato ataylab qilinmagan deb topilsa;
- tadqiqotning ilmiy asosi ishonchli bo‘lib qolsa;
- tuzatilgan ish qo‘shimcha tahririy baholashdan va zarur hollarda taqrizdan o‘tsa;
- qayta nashr ilmiy yozuvning yanada aniq va shaffof bo‘lishini ta’minlasa.
Retraksiya qilingan va qayta nashr etilgan versiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik aniq tushuntirilishi va ular o‘zaro bog‘lanishi kerak.
Mualliflarning murojaatlari
Nashr etilgan maqolasida jiddiy xatoni aniqlagan mualliflar jurnalni imkon qadar tez xabardor qilishi va ilmiy yozuvni tuzatishda hamkorlik qilishi kerak.
Muallifning nashr etilgan maqolani qaytarib olish, retraksiya qilish, o‘chirish yoki jiddiy o‘zgartirish haqidagi murojaati jurnalning qarorini avtomatik ravishda belgilamaydi.
Muharrirlar murojaatning ilmiy, etik, huquqiy va ilmiy halollikka oid asoslarini baholaydi hamda tegishli nashrdan keyingi chorani belgilaydi.
Yetarli dalillar va xolis tahririy baholash mavjud bo‘lsa, barcha mualliflarning roziligisiz ham Tuzatish, Xavotir bildirish bayonoti yoki Retraksiya amalga oshirilishi mumkin.
Nashrdan keyingi yangilanishlar
Nashr etilgan maqolaning ilmiy mazmuni, talqini, muallifligi, deklaratsiyalari, maqola maqomi yoki ilmiy yozuv yaxlitligiga sezilarli ta’sir qiluvchi o‘zgarishlar shaffof nashrdan keyingi tartib orqali amalga oshiriladi.
Muhim o‘zgarishlar e’lon qilingan faylni izohsiz almashtirish orqali kiritilmaydi.
Zarur hollarda yangilangan maqola bilan birga rasmiy xabarnoma e’lon qilinib, unda:
- nima o‘zgartirilgani;
- nima sababdan o‘zgartirish zarur bo‘lgani;
- o‘zgarish qachon amalga oshirilgani;
- o‘zgarish ilmiy xulosalarga ta’sir qilgan yoki qilmagani
ko‘rsatiladi.
Ilmiy mazmunga ta’sir qilmaydigan oddiy texnik yoki imlo tuzatishlari zarur hollarda alohida rasmiy xabarnomasiz amalga oshirilishi mumkin.
Versiyalarni boshqarish
Jurnal nashrdan keyingi muhim o‘zgarishlar uchun shaffof versiyalarni boshqarish tartibini qo‘llaydi.
Maqola rasmiy ravishda tuzatilganda yoki yangilanganda:
- o‘zgarish sanasi va xususiyati qayd etiladi;
- tegishli xabarnoma maqola bilan bog‘lanadi;
- o‘quvchi maqola o‘zgartirilganini aniqlay olishi kerak;
- avvalgi versiyalar saqlanadi yoki tegishli tarzda arxivlanadi;
- eng so‘nggi versiya aniq ajratib ko‘rsatiladi.
Texnik imkoniyat mavjud bo‘lsa, avvalgi versiyalarda yangi versiya mavjudligi haqida ma’lumot beriladi.
DOI va metama’lumotlarni yangilash
Tuzatish, Xavotir bildirish bayonoti yoki Retraksiya maqola maqomi o‘zgargani uchungina asl maqolaga yangi DOI berishni odatda talab qilmaydi.
Zarur hollarda jurnal DOI ro‘yxatga olish tizimlari, indekslash xizmatlari, repozitoriylar, arxivlar va boshqa ilmiy kommunikatsiya infratuzilmalariga uzatilgan metama’lumotlarni yangilaydi, shunda nashrning amaldagi maqomi to‘g‘ri aks etadi.
Texnik imkoniyat mavjud bo‘lsa, rasmiy nashrdan keyingi xabarnomalar tegishli maqola bilan bibliografik metama’lumotlar va doimiy identifikatorlar orqali bog‘lanadi.
Maqolani olib tashlash
Nashr etilgan maqolani jurnal veb-saytidan to‘liq olib tashlash faqat istisno holatlarda, masalan, uni ochiq saqlash jiddiy huquqiy, maxfiylik yoki xavfsizlik muammosini yuzaga keltirsa va ushbu muammoni Tuzatish, Retraksiya yoki boshqa xabarnoma orqali yetarli darajada bartaraf etish imkoni bo‘lmasa, ko‘rib chiqiladi.
Maqolani olib tashlash zarur bo‘lgan hollarda uning bibliografik yozuvi, odatda, saqlanadi va qonuniy hamda etik jihatdan mumkin bo‘lgan darajada olib tashlash sababi ochiq xabarnomada tushuntiriladi.
Maqolani olib tashlash xato, qoidabuzarlik, ilmiy bahs yoki noqulay tadqiqot natijasini yashirish vositasi sifatida ishlatilmaydi.
Mustaqillik va adolatli tartib
Tuzatish, Xavotir bildirish bayonoti, Retraksiya va boshqa muhim nashrdan keyingi choralar bo‘yicha qarorlar mustaqil, xolis, mutanosib va noo‘rin manfaatlar to‘qnashuvisiz qabul qilinadi.
Agar tegishli maqola Bosh muharrir, muharrir yoki Tahrir hay’ati a’zosi tomonidan yozilgan bo‘lsa, masala maqolani ko‘rib chiqishda ishtirok etmagan mustaqil muharrir yoki boshqa tegishli malakaga ega shaxsga topshiriladi.
Mualliflar, odatda, jiddiy muammolar haqida xabardor qilinadi va ularga asosli javob berish imkoniyati taqdim etiladi.
Biroq muallifning javob bermasligi yoki qarorga rozi bo‘lmasligi, agar tegishli tahririy chorani qo‘llash uchun yetarli dalillar mavjud bo‘lsa, jurnalning ilmiy yozuvni tuzatishiga to‘sqinlik qilmaydi.
Tegishli tahririy chora aniqlangach, nashrdan keyingi xabarnomalar imkon qadar oqilona qisqa muddatda e’lon qilinadi.
Siyosatni qo‘llash
Ushbu siyosat jurnal tomonidan nashr etilgan barcha ilmiy materiallarga tatbiq etiladi.
U quyidagilar bilan birgalikda qo‘llanadi:
- Nashr etikasi;
- Ilmiy tadqiqotlar etikasi siyosati;
- Tadqiqot ma’lumotlari siyosati;
- Mualliflik va mualliflar hissasi qoidalari;
- Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish qoidalari;
- Shikoyatlar va apellyatsiyalar qoidalari;
- Raqamli arxivlash va uzoq muddatli saqlash siyosati.
Jurnalning asosiy maqsadi — nashr etilgan ilmiy materiallarning maqomi, ishonchliligi va o‘zgarish tarixini aniq, shaffof, kuzatiladigan va foydalanish mumkin bo‘lgan shaklda saqlashdir.