Raqamli arxivlash va uzoq muddatli saqlash siyosati

Bolalar milliy tibbiyot markazining axborotnomasi nashr etilgan ilmiy materiallar va ular bilan bog‘liq metama’lumotlarning uzoq muddat davomida mavjudligi, yaxlitligi, haqiqiyligi, qayta tiklanishi va uzluksizligini ta’minlashga intiladi.

Raqamli saqlash oddiy veb-sayt hostingi va joriy texnik zaxira nusxalashdan alohida vazifa sifatida qaraladi. Shu sababli jurnal amaldagi nashriyot infratuzilmasi doirasida operatsion zaxira nusxalash va tiklash tartiblarini qo‘llaydi, biroq bunday tartiblarning o‘zi mustaqil uzoq muddatli raqamli saqlash mexanizmi hisoblanmasligini tan oladi.

Hozirgi vaqtda jurnal mustaqil uchinchi tomon uzoq muddatli raqamli saqlash xizmatida ishtirok etishini da’vo qilmaydi. Kelajakda bunday saqlash tizimi amalda joriy etilib, uning ishlashi tasdiqlansa, ushbu siyosat tegishli ravishda yangilanadi.

Ushbu siyosat jurnalning Ochiq kirish siyosati, Repozitoriy siyosati, Mualliflik huquqi va litsenziyalash siyosati hamda Tuzatishlar, retraksiyalar va nashrdan keyingi yangilanishlar siyosati bilan birgalikda qo‘llanadi.

Saqlanadigan materiallar

Texnik va huquqiy jihatdan tegishli hollarda jurnal quyidagilarni saqlashga intiladi:

  • nashr etilgan maqolalar;
  • maqola metama’lumotlari;
  • maqola nomi, annotatsiya va kalit so‘zlar;
  • mualliflar va ularning tashkilotga mansubligi haqidagi metama’lumotlar;
  • DOI va boshqa doimiy identifikatorlar haqidagi ma’lumotlar;
  • jild va son metama’lumotlari;
  • yakuniy PDF va/yoki HTML nashr fayllari;
  • nashrning bir qismi bo‘lgan qo‘shimcha materiallar;
  • Tuzatishlar;
  • Retraksiya xabarnomalari;
  • Xavotir bildirish bayonotlari;
  • boshqa rasmiy nashrdan keyingi xabarnomalar;
  • ilmiy yozuvni to‘g‘ri talqin qilish uchun zarur mualliflik huquqi va litsenziyalash ma’lumotlari.

Maxfiy topshirilgan qo‘lyozma fayllari, taqrizlar, ichki tahririy yozishmalar va ishtirokchilar darajasidagi sezgir tadqiqot ma’lumotlari tegishli maxfiylik, ilmiy tadqiqotlar etikasi, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va ma’lumotlarni boshqarish talablari asosida alohida tartibga solinadi.

Nashrning rasmiy versiyasini saqlash

Jurnal har bir nashr etilgan maqolaning rasmiy **Version of Record (VoR)**ini uni aniqlash, topish, iqtibos qilish va to‘g‘ri talqin qilish uchun zarur metama’lumotlar bilan birga saqlashga intiladi.

Agar nashrdan keyin maqola bilan quyidagilardan biri bog‘liq bo‘lsa:

  • Tuzatish;
  • Retraksiya;
  • Xavotir bildirish bayonoti;
  • yangilangan yoki almashtirilgan versiya;
  • maqola maqomiga ta’sir qiluvchi boshqa rasmiy xabarnoma,

maqola bilan tegishli xabarnoma yoki versiya o‘rtasidagi bog‘liqlik saqlanishi kerak.

Maqolaning nashr tarixi e’lon qilingan fayllarni izohsiz almashtirish orqali yashirilmasligi kerak.

Operatsion zaxira nusxalash

Jurnal quyidagi holatlar sababli ma’lumot yo‘qolishi xavfini kamaytirishga qaratilgan zaxira nusxalash tartiblarini qo‘llaydi:

  • server nosozligi;
  • dasturiy ta’minot xatosi;
  • tasodifiy o‘chirish;
  • ma’lumotlarning buzilishi;
  • ruxsatsiz o‘zgartirish;
  • axborot xavfsizligi hodisasi;
  • infratuzilma nosozligi;
  • boshqa texnik muammolar.

Imkon qadar zaxira nusxalari asosiy ishchi muhitdan alohida saqlanishi hamda jurnalning asosiy kontenti va metama’lumotlarini tiklash imkonini berishi kerak.

Zaxira nusxalash va uzoq muddatli saqlash bir xil emas

Server, ma’lumotlar bazasi yoki nashriyot platformasining joriy zaxira nusxasi avariya holatidan tiklash uchun zarur, biroq o‘z-o‘zidan uzoq muddatli ilmiy saqlashning yetarli mexanizmi hisoblanmaydi.

Uzoq muddatli saqlash kelajakda jurnalning joriy veb-sayti, serveri, nashriyot platformasi yoki texnik infratuzilmasi ishlamay qolgan taqdirda ham ilmiy yozuvni saqlash yoki qayta tiklash imkonini berishi kerak.

Shu sababli jurnal:

  1. operatsion zaxira nusxalash va avariya holatidan tiklash;
  2. ilmiy yozuvni uzoq muddatli saqlash

o‘rtasida aniq farq qiladi.

Uzoq muddatli saqlashning amaldagi holati

Hozirgi vaqtda jurnal nashr etilgan kontent va unga tegishli metama’lumotlarni o‘zining elektron nashriyot infratuzilmasi hamda amaldagi operatsion zaxira nusxalash tartiblari orqali saqlaydi.

Jurnal hozircha nashr etilgan kontentni mustaqil uchinchi tomon uzoq muddatli raqamli saqlash xizmatiga muntazam ravishda yubormaydi.

Kelajakda jurnal o‘z nashriyot infratuzilmasiga mos keladigan mustaqil saqlash xizmatini joriy etishi mumkin. Bunday xizmatni ommaviy ravishda ko‘rsatishdan oldin jurnal quyidagilarni tekshirishi kerak:

  • xizmat amalda ishlayotganini;
  • jurnal kontenti haqiqatan yuborilayotganini;
  • yuborilgan materiallar muvaffaqiyatli qabul qilinayotganini;
  • saqlash holatini asosli ravishda tekshirish mumkinligini.

Jurnal PKP Preservation Network, LOCKSS, CLOCKSS, Portico yoki boshqa saqlash tizimida ishtirok etayotganini faqat bunday ishtirok va haqiqiy saqlash jarayoni faol hamda tekshiriladigan bo‘lsa e’lon qiladi.

Plugin o‘rnatilgani, xizmat platforma sozlamalarida tanlangani, ariza yuborilgani yoki kelajakda ulanish rejalashtirilgani kontent amalda uzoq muddatli saqlash tizimida saqlanayotganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

Mustaqil saqlash mexanizmi amalda joriy etilib, tasdiqlangach, ushbu siyosat xizmatning aniq nomi bilan yangilanadi.

Nashriyot platformasi va saqlash

Jurnalning elektron nashriyot platformasi maqolalar, sonlar, nashr fayllari va metama’lumotlarni tizimli boshqarish imkonini beradi.

Biroq jurnalning Open Journal Systems (OJS) platformasida ishlashi o‘z-o‘zidan mustaqil uzoq muddatli saqlash mexanizmi hisoblanmaydi.

Kelajakda tegishli OJS saqlash plagini yoki tashqi saqlash xizmati joriy etilsa, jurnal faqat plugin mavjudligiga tayanib qolmasdan, nashr etilgan kontentning haqiqatan yuborilayotgani va saqlanayotganini tekshirishi kerak.

Server, domen yoki platformani almashtirish

Jurnal quyidagilarni almashtirganda ilmiy yozuvni saqlash ustuvor vazifa hisoblanadi:

  • server;
  • domen;
  • OJS versiyasi;
  • nashriyot platformasi;
  • nashriyotchi yoki texnik xizmat ko‘rsatuvchi.

Migratsiya jarayonida tegishli hollarda quyidagilar himoya qilinishi kerak:

  • nashr etilgan maqolalar;
  • mavjud maqola URL manzillari, imkon qadar;
  • DOI ishlashi;
  • bibliografik metama’lumotlar;
  • jild va sonlar tuzilishi;
  • qo‘shimcha fayllar;
  • mualliflik huquqi va litsenziyalash ma’lumotlari;
  • Tuzatish va Retraksiya xabarnomalari;
  • boshqa rasmiy nashrdan keyingi xabarnomalar.

Platforma, hosting yoki sayt dizaynining o‘zgarishi avval nashr etilgan ilmiy materiallarning asossiz yo‘qolishiga olib kelmasligi kerak.

Doimiy identifikatorlar

DOI kabi doimiy identifikatorlar ilmiy nashrlarni uzoq muddat davomida aniqlash va topishga yordam beradi.

Maqolaning joylashuvi o‘zgarsa, jurnal DOI metama’lumotlaridagi tegishli URL manzilini yangilashi kerak.

Server, domen yoki nashriyot platformasi almashtirilishi aynan bir Version of Record uchun yangi DOI berish uchun o‘z-o‘zidan asos hisoblanmaydi.

Metama’lumotlarni saqlash

Uzoq muddatli raqamli saqlash faqat PDF yoki HTML fayllarni emas, ilmiy yozuvni aniqlash, topish, iqtibos qilish va talqin qilish uchun zarur metama’lumotlarni ham qamrab olishi kerak.

Bunday metama’lumotlarga quyidagilar kirishi mumkin:

  • maqola nomi;
  • mualliflar;
  • tashkilotga mansublik;
  • annotatsiya;
  • kalit so‘zlar;
  • nashr sanasi;
  • jurnal nomi;
  • jild va son;
  • DOI;
  • litsenziya;
  • maqola maqomi;
  • Tuzatishlar, Retraksiyalar va boshqa nashrdan keyingi xabarnomalar bilan bog‘liqlik.

Fayllarning yaxlitligi va haqiqiyligi

Saqlanadigan nashr fayllari rasmiy ilmiy yozuvni to‘g‘ri aks ettirishi kerak.

Nashr etilgan fayllarni ruxsatsiz yoki hujjatlashtirilmagan tarzda o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Nashr etilgan maqolaga muhim o‘zgartirish kiritish zarur bo‘lsa, u faylni izohsiz almashtirish orqali emas, jurnalning rasmiy nashrdan keyingi tartibi orqali amalga oshirilishi kerak.

Tuzatishlar, retraksiyalar va versiyalarni boshqarish

Tuzatishlar, Retraksiya xabarnomalari, Xavotir bildirish bayonotlari va boshqa rasmiy nashrdan keyingi yangilanishlar ilmiy yozuvning tarkibiy qismi hisoblanadi va tegishli maqola bilan birga saqlanishi kerak.

Retraksiya qilingan maqola, odatda, ilmiy yozuvning bir qismi sifatida aniqlanadigan holatda qoladi, biroq uning retraksiya qilingani aniq belgilanadi va tegishli Retraksiya xabarnomasi bilan bog‘lanadi.

Batafsil tartib jurnalning Tuzatishlar, retraksiyalar va nashrdan keyingi yangilanishlar siyosatida belgilanadi.

Repozitoriy nusxalari

Mualliflarning o‘z maqolalarini repozitoriylarda saqlashi ilmiy materiallarning tarqalishi va qo‘shimcha mavjudligiga yordam beradi, biroq jurnalning rasmiy Version of Record’ni saqlash majburiyatining o‘rnini bosmaydi.

Mualliflar jurnalning Repozitoriy siyosatiga muvofiq ruxsat etilgan maqola versiyalarini tegishli repozitoriylarga joylashtirishi mumkin.

Repozitoriydagi nusxa maqolaga keyinchalik kiritilgan Tuzatish, Retraksiya yoki boshqa maqom o‘zgarishlarini yashirmasligi kerak.

Ochiq kirish va uzoq muddatli saqlash

Maqolaning hozir ochiq va bepul mavjudligi uning kelajakda ham avtomatik ravishda saqlanishini kafolatlamaydi.

Shu sababli jurnal quyidagilarni alohida, ammo bir-birini to‘ldiruvchi vazifalar sifatida ko‘radi:

  • Ochiq kirish — maqolaga kirish va undan qayta foydalanish shartlari;
  • Repozitoriy siyosati — muallif tomonidan o‘z-o‘zini arxivlash va tarqatish;
  • Raqamli saqlash — ilmiy yozuvning uzoq muddat mavjudligi, yaxlitligi va qayta tiklanishi.

Ushbu mexanizmlar bir-birini to‘ldiradi, biroq avtomatik ravishda bir-birining o‘rnini bosmaydi.

Jurnal faoliyati to‘xtagan taqdirda

Jurnal quyidagi holatlarda avval nashr etilgan ilmiy materiallarni saqlash muhimligini tan oladi:

  • nashr vaqtincha to‘xtatilsa;
  • jurnal faoliyati butunlay tugatilsa;
  • jurnal egasi yoki nashriyotchi o‘zgarsa;
  • nashriyot platformasi almashtirilsa;
  • joriy veb-saytga kirish imkoniyati yo‘qolsa.

Texnik va amaliy jihatdan imkon qadar, avval nashr etilgan materiallar mavjud zaxira nusxalash, migratsiya, repozitoriy va kelajakda joriy etiladigan saqlash mexanizmlari orqali qayta tiklanadigan va foydalanish uchun mavjud holatda qolishi kerak.

Monitoring va qayta ko‘rib chiqish

Jurnal saqlash tartiblarini davriy ravishda baholab boradi, jumladan:

  • zaxira nusxalari yaratilayotganini;
  • tiklash jarayonlari ishlayotganini;
  • nashr fayllarining to‘liqligini;
  • metama’lumotlarning yaxlitligini;
  • DOI havolalarining ishlashini;
  • kelajakda tashqi saqlash xizmati joriy etilsa, materiallar muvaffaqiyatli yuborilayotganini;
  • infratuzilmadagi o‘zgarishlar saqlash tartiblarini yangilashni talab qiladimi yoki yo‘qligini.

Agar kelajakda joriy etilgan tashqi saqlash xizmati faoliyatini to‘xtatsa yoki jurnal ehtiyojlariga mos kelmay qolsa, jurnal imkon qadar tegishli muqobil xizmatni izlaydi.

Saqlash holatining shaffofligi

Jurnal saytida faqat kontent haqiqatan yuborilayotgan va tekshiriladigan tarzda saqlanayotgan tizimлар кўрсатилади.

Logo, o‘rnatilgan plugin, tanlangan sozlama, yuborilgan ariza yoki kelajakdagi reja tugallangan saqlash amaliyoti sifatida ko‘rsatilmaydi.

Saqlash infratuzilmasi o‘zgarsa, jurnalning ochiq siyosati ham tegishli ravishda yangilanadi.

Javobgarlik

Bosh muharrir va tahririy rahbariyat ilmiy yozuvning yaxlitligi va davomiyligi ustidan umumiy nazoratni amalga oshiradi.

O‘z vakolatlari doirasida Nashriyotchi va texnik qo‘llab-quvvatlashni ta’minlovchi tashkilot quyidagilarni qo‘llab-quvvatlaydi:

  • platformaning texnik barqarorligi;
  • operatsion zaxira nusxalash;
  • metama’lumotlarning yaxlitligi;
  • DOI’larni yuritish;
  • migratsiya;
  • texnik tiklash;
  • saqlash mexanizmlarini joriy etish va nazorat qilish.

Texnik vakolat ilmiy yozuvni tegishli tahririy ruxsatsiz o‘zgartirish huquqini bermaydi.

Siyosatni qo‘llash

Ushbu siyosat jurnal tomonidan nashr etilgan ilmiy kontent va unga tegishli nashr metama’lumotlariga tatbiq etiladi.

Jurnalning maqsadi — to‘liq, haqiqiy, kuzatiladigan, foydalanish mumkin bo‘lgan va uzoq muddatli saqlash uchun yaroqli ilmiy yozuvni saqlash, shu jumladan dastlabki maqolalar bilan keyingi Tuzatishlar, Retraksiyalar, Xavotir bildirish bayonotlari va boshqa rasmiy yangilanishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlashdir.

Jurnal tomonidan ommaviy ravishda ko‘rsatiladigan har qanday saqlash mexanizmi uning amaldagi va tekshiriladigan real saqlash amaliyotiga mos bo‘lishi kerak.


ISSN 2181-3353 (Online)